شیر مادر

هم اتاقی مادر و نوزاد

تماس پوست به پوست و چشم به چشم مادر و نوزاد که بلافاصله بعد از تولد صورت می گیرد باید ادامه یابد و مادر به طور نامحدود شیرخوارش را در آغوش بگیرد.بنابر این هم اتاقی مادر و نوزاد باید جایگزین نگهداری مادر و نوزاد در اتاق های جداگانه و ملاقات های طبق برنامه شود. این روش نسبت به روشی که کودکان از مادرانشان جدا نگهداشته میشوند، از مزایای مهمی برخوردار است. به طور مثال موجب ارتباط عاطفی و روانی بین مادر و شیرخوار میشودو به شیرخوار اجازه می دهد که بر حسب تقاضایش از پستان مادر تغذیه شود و تماس نزدیک تر با اعضای خانواده را ممکن سازد.

متأسفانه برخی از روش های جاری در بیمارستان ها از جمله جدایی مادر و نوزاد، تجویز داروهای بیهوشی و آرام بخش ها برای مادر هنگام زایمان، تغذیه با بطری، شیردهی منظم و طبق برنامه و .... با شروع مؤفقیت آمیز تغذیه با شیر مادر تداخل پیدا میکند.

خطر عفونت نوزاد مسئله مهمی است و در حقیقت خطر آن در اتاق مادر، نسبت به محیط های بسته پرستاری که احتمال اپیدمی های شدید می رود کمتر است . تماسی که بین مادر و شیرخوار، بلافاصله بعد از تولد برقرار می شود موجب آلودگی پوست و دستگاه گوارشی نوزاد با میکروارگانیسم های غیر بیماریزای مادر و آنتی بادی های موجود در شیر مادر می گردد. بنابراین شیرخوار با میکرو ارگانیسم ها آلوده می شود و همزمان بر علیه آنها محافظت می گردد تا زمانی که مصونیت دائمی در مراحل بعدی زندگی تکامل یابد.

اصل و اساس این است که اجازه داده می شود که مادر هر چه بیشتر، به راحتی و به آسانی با شیرخوارش تماس بگیرد. این کار از دو طریق عملی است، یا آنکه مادر و شیر خوار در یک تختخواب شریک باشند که مزایای مهم و فراوانی دارد ویا آنکه شیرخوار در تخت دیگری در همان اتاق باشد. بنابراین توصیه می شود که نوزادرا بعد از تولد برای پیشگیری از سرماخوردگی خشک کرده و در آغوش مادر قرار دهندو آنها را با هم در پتو بپوشانند. نوزاد باید اولین تغذیه را هر چه زودتر بعد از تولد البته هر وقت که آمادگی لازم را داشته باشدحداکثر ظرف دو ساعت اول تولد شروع کند. نوزادان در این هنگام بسیار هوشیار و حساس هستندو اکثراً مایل به تغذیه ظرف نیم تا یک ساعت اول تولد می باشند.

نوزادانی که خیلی زود تغذیه می شوند، مکیدن در وضعیت صحیح را راحت ترمی آموزندو به مدت طولانی تری با شیر مادر تغذیه می شوند و احتمال این که با مشکلاتی مواجه شوند که منجر به توقف تغذیه آنها با شیر مادر در هفته های اول تولد گردد، کمتر است. به هر حال ضروری نیست که نوزاد را برای تغذیه مجبور کرد، بلکه باید مادر را تشویق کردتا در همان زمانی که احساس می کند نوزاد آمادگی دارد، پستان را به دهان او بگذارد. در اولین شیردهی مادر نیاز به کمک پرستار دارد. از آنجا که برخی روش ها نظیر ریختن قطره در چشم های نوزاد و یا ساکشن معده می تواند در رفتار نوزاد برای تغذیه با شیر مادر تداخل پیدا کند، لذا این فعالیت ها می تواند با تأخیر و پس از تماس اولیه مادر و نوزاد انجام شود.

نوزادانی که بعد از تولد موادی غیر از شیر مادر(آب قند یا شیر خشک) مصرف می کنند، احتمال توقف تغذیه با شیر مادر در آنها بیشتر است.حتی یک یا دو بار تغذیه با سایرمایعات و استفاده از بطری بیشتر باشد، احتمال ایت تداخل و عدم موفقیت تغذیه با شیر مادر بیشتر است.

متأسفانه امروز در بیمارستانها به منظور پیشگیری از هیپو گلیسمی و دزهیدراتاسیون و یا به علت جریان نیافتن شیر مادر، به نوزادان آب قند یا شیر خشک میدهند. در حالی که ثابت شده نوزادان طبیعی با ذخیره کافی مایعات و گلیکوژن کافی متولد می شوند و تغذیه با کلستروم در روزهای اول و پس از آن با شیرکامل تمام نیازهای تغذیه ای نوزادان را بر طرف می کند. فقط برخی از نوزادان بیمار یا کم وزن ممکن است به علت عدم توانایی در تغذیه با شیر مادر و یا به منظور پیشگیری از هیپوگلیسمی نیاز به تغذیه ویپپپزه داشته باشند. به هر حال، حتی برای این نوزادان نیزتغذیه با شیر مادر معمولأ بهترین نوع تغذیه است. تغذیه نوزادان با سایر مایعات خطرات چندی را برای آنها به همراه دارد، از جمله:

1-ممانعت از تغذیه نوزاد با کلستروم به عنوان اولین تغذیه و اولین واکسن

2- افزایش احتمال بروز عدم تحمل شیر و تشدید سایر آلرژی ها، نظیر آسم و اگزما

3-تداخل در اشتهای شیرخوار به علت کاهش میل مکیدن او

4-تداخل مکیدن ودرنتیجه ایجادمشکل دربرقراری جریان شیر مادر و قصد مادر در شیردهی

به هر حال مطالعات بسیاری ثابت نموده که هیچ نوع ماده غذایی به جز شیر مادر نباید به نوزاد داده شود، مگر آنکه یک نیاز پزشکی وجود داشته باشد.

بیمارستان ها معمولأ به علل ذیل نوزادان را از مادران جدا کردهف و در نرسری نگهداری می کنند:

1-                      استراحت مادر و نوزاد

2-                      پیشگیری از عفونت

3-                      کمبود اتاق در بخش برای کات ها

4-                      مراقبت از نوزاد

پس از رواج نرسری ها و جدایی مادرو نوزاد، اثرات مضر آن برتغذیه با شیر مادر و. پیوند عاطفی بین آنها کاملأمشخص گردید.

در خصوص نیاز مادر و نوزادبه استراحت ثابت شده است مادر و نوزاد معمولأ بلافاصله بعد از زایمان هوشیارند و نیاز به تماس نزدیک با یکدیگر دارند.

در خصوص عفونت متقابل نیز امروزه شواهدی وجود ندارد که گذاشتن نوزاد در نرسری ها عفونت را کاهش ده. بلکه ممکن است عفونت متقابل بین نوزادان را که به وسیله کارکنان بهداشتی – درمانی حمل می شوند، افزایش دهد.

در زمینه کمبود فضا برای کات ها،معمولأ مدیران بیمارستان ها می توانند براین مشکل در صورتی که اهمیت هم اتاقی مادر و نوزاد را درک کرده باشند،غلبه کنند. در بسیاری از بیمارستان ها، نوزادان در تخت مادر گذاشته می شوند و در این صورت نیازی برای فضای اضافی نیست.

امروزه معتقدند که چنانچه برای خانواده مقدور باشد خوابیدن شیر خوار در بستر مادر برای تغذیه با شیر مادر بهتر از هم اتاق بودن مادر و نوزاد است، به ویژه در شب یا سایر مواقعی که مادر خواب است. زیرا بدون ایجاد مزاحمت برای مادر همانطور که در حال استراحت است،شیر دهی اورا ممکن می سازد.

آگاهی های لازم قبل از زایمان

1-شیر مادر بهترین غذا برای نوزاد می باشد.رژیم غذایی مادر هر چقدر بهتر باشد کیفیت شیر او نیز همیشه خوب خواهد بود. اما مادر برای تأمین سلامت خودش باید غذای کافی و متنوع بخورد.

2-اندازه و شکل پستان ها مهم نیستند،هر دو نوع شیر کامل و کافی دارند.

3-شیر دادن شکل پستان ها را خراب نمی کند.

4-دادن شیر خشک به نوزاد خطر ناک می باشدو تغذیه شیر خوار باید با ماک شروع شود.

5-به نوزاد ظرف یک ساعت اول تولد باید اجازه داد تا از پستان مادر تغذیه کند.

6-لباس مادر باید تز جلو باز شود تا بچه بتواند به راحتی به پستان مادر دسترسی پیدا کند.

7-مادران درچندهفته اول بعداززایمان حساس ترهستندکه یک امرطبیعی وزودگذرمی باشد.

آگاهی های مادر بعد از زایمان

1-در ابتدای زایمان چند روز طول می کشد تا شیر جریان پیدا کند و جای نگرانی نمی باشد.

2-با ترشح شیر از پستان برای چند روز متورم هستند که امری طبیعی است.

3-شیر دادن کمک می کند که خونریزی متوقف شود.در طی شیر دادن مادر احساس انقباض می کند و مقداری خون خارج می شود که نشانه خوبی است یعنی جریان شیر عادی است.

4-کلستروم(شیر چند روز اول )را نباید دور ریخت.

5-نوزاد به آب یا آب قند یا شیر گاو و … احتیاج ندارد.

6-بهترین راه تولید بیشتر شیر مکیدن مکرر پستان است.

7-مدت هر وعده شیر خوردن را نباید محدود کرد.

8-مکیدن پستان در شب به ادامه تولید شیر کمک می کند.

9-قبل از هر وعده شیر دهی شستن پستان لازم نیست.بعد از هر بار شیر دادن بهتر است یک قطره از شیربر روی نوک پستان بماندتا در معرض هوا خشک شود.

کمک در اولین وعده تغذیه با شیر مادر

بسیاری از مادران برای شروع شیردهی نیاز به کمک ندارندو یا به کمی کمک احتیاج دارند، اما چون مادران نیازمند کمک ممکن است شناسایی نشوند،پس لازم است پرستار یا ماما مدت زمانی را با هر مادر صرف کند.

شیردهی در مادرانی که سزارین می شوند

معمولأ 6-4ساعت بعد از سزارین یا به محض آنکه مادر به هوش آمد نوزاد باید از شیر مادر استفاده کند در این فاصله نوزاد نیاز به هیچ غذایی ندارد.ممکن است مادر برای تغذیه نوزاد خود در چند روز اول نیاز به کمک داشته باشد.

عوامل ایمنی بخش شیر مادر

SIgA وسایر Igها : باحفاظت مخاط روده هامانع نفوذباکتری هاوویروس ها به جدار روده می گردد. میزان آن در کلستروم بالا است ولی بتدریج کمتر می شود.

فاکتور بیفیدوس: با تسریع در کلونیزه شدن محیط روده با لاکتوباسیل بیفیدوس از رشد باکتری های بیماری زا در محیط روده پیشگیری می کند.

فاکتور ضد استافیلوکوک:علیه استافیلوکوک ها و به خصوص استافیلوکوک طلایی عمل می کند.

لیزوزیم: موجب تجزیه و تخریب جدار میکروب ها و از بین رفتن آنها می گردد.

لاکتوفرین: موجب مهار رشد باکتری ها می گردد.

لکوسیتها:با ترشح لیزوزیم لاکتوفرین، انترفرون و IgAو با عمل فاگوسیتو به طرق گوناگون اثر ایمنی بخش دارند.

انتر فرون:عامل ضد ویروسی است.

لاکتو پراکسیداز:موجب انهدام استرپتوکوک ها می گردد.

پروستاگلا ندین: اثرات گوناگون دارد که تمام جنبه های آن هنوز شناخته نشده است.

الگوهای مختلف شیردهی در جهان

1-تغذیه با شیر مادر

کودک (خواه مستقیم از پستان یا باشیر دوشیده ) تغذیه شود

2-تغذیه انحصاری با شیر مادر

شیرخوار فقط با شیر مادر(از پستان مادر یا دایه یا شیر دوشیده شده) تغذیه شود به طوریکه مایعات یا غذاهای جامد دریافت نکند، اما مصرف قطره ها، شربتها، ویتامین ها و مواد معدنی در این تعریف مجاز است.

3-تغذیه غالب با شیر مادر

منبع عمده تغذیه شیرخوار شیر مادر می باشد. یعنی شیرخوار،آب و نوشیدنی های دیگر(نظیر آب قند و آب حاوی مواد معطر، چائیهاو دم کردنی هاو ...)و آب میوه، O.R.S،قطره ها و شربت ها و ویتامین ها و مواد معدنی و داروها را (در مقادیر کم) می تواند مصرف کند. به استثنای آب میوه و آب قند، مصرف سایر غذاهای مایع در این تعریف مجاز نیست.

4-تغذیه کامل با شیر مادر

این تعریف شامل تغذیه انحصاری و تغذیه غالب با شیر مادر میشود.

       5-تغذیه تکمیلی

کودک هم شیر مادر هم غذا دریافت کرده است.

6-تغذیه با بطری

کودک غذاهای مایع یا نیمه جامد را با بطری و سر شیشه دریافت کرده است.

تغذیه با شیر مادر

بعد از تولد،  سریع ترین مرحله رشد، دوران شیرخواری است. نیازهای تغذیه ای شیرخواران و کودکان نه تنها در سنین مختلف متفاوت است، بلکه با بزرگسالان نیز تفاوت های زیادی دارد، لذا نوع غذاهایی که تأمین کننده این نیازها هستند باید هماهنگ با رشد و تکامل طبیعی جسمانی و گروه سنی آن ها باشد. مهم ترین نشانه سلامت کودک، رشد و تکامل مطلوب او است و بهترین راه برای تخمین کفایت شیر مادر و مناسب بودن تغذیه شیرخوار، استفاده از کارت پایش رشد است.

شیر مادر، بهترین غذا برای شیرخوار

ترکیب شیر مادر منطبق بر نیازهای بدن شیرخوار بوده و بدین لحاظ مناسب ترین وضعیت رشد را در کودکان تأمین می نماید. از آنجا که هدیه ای ارزنده تر از شیر مادر برای شیرخوار وجود ندارد، بطور قطع مادران از اهدا آن به کودک خود دریغ نخواهند کرد.

مزایای شیر مادر

مزایای شیر مادر را از سه جنبه می توان مورد بررسی قرار داد:

مزایای مربوط به کودک

*شیر مادر از لحظه اول تا پایان 6ماهگی می تواند به تنهایی، تمام نیازهای شیرخوار را که برای رشد طبیعی او لازم است، تأمین نماید. حتی در چند روز اول تولد که هنوز جریان عادی شیر برقرار نیست، نوزاد نیاز به غذا یا آشامیدنی دیگر نداشته و همان مقدار شیربرای رشد طبیعی او کافی است ولی باید توجه داشت که مکیدن های مکرر پستان توسط نوزاد در افزایش تولید شیر بسیار موٍثر خواهد بود.

*آغوز(کلستروم یا ماک) یا شیر روزهای اول، زردرنگ و غلیظ و بسیار مغذی و حاوی مواد مفید و ارزنده ای است که به منزله اولین و مهم ترین اقدام ایمن سازی برای حفاظت کودک بر ضد بیماریهای عفونی است.

*سلول های زنده و عوامل مختلف ضد میکروبی موجود درشیرمادرمی توانند باکتری ها، ویروس ها و انگل هارااز بین ببرندودرنتیجه احتمال ابتلای شیرخوار رابه بسیاری از عفونت ها، بخصوص عفونت های گوارشی و تنفسی و گوش میانی کاهش دهند. حتی در صورت ابتلا به بیماری، شدت و احتمال مرگ و میر ناشی از آن در شیرخواری که از شیر مادر تغذیه می کند به مراتب کمتر لز سایر شیر خواران است.

*در شیر خوارانی که از شیر مادر تغذیه می کنند به علت متابولیسم بهتر کلسترول مشکل افزایش کلسترول در بزرگسالی و احتمال ابتلا به بیماری های قلبی عروقی، کمتر است.

*چربی و پروتئین شیر مادر بهتر از دیگر انواع شیرها هضم و جذب می شود به همین دلیل، دل دردهای قولنجی، جمع شدن گاز، استفراغ و حساسیت نسبت به پروتئین در این شیر خواران کمتر مشاهده می شود.

به سبب وجود چربی بیشتر در شیر انتهایی هر بار شیر دهی، شیرخوار به طور کامل سیر شده، پرخوری نمی کندو درنتیجه کمتر چاق می شود. چاقی این دوران در شیرخوارانی که بطور مصنوعی تغذیه می شوند، زمینه ساز عوارض قلبی،عروقی، موضعی و بیماری قند در بزرگسالی است.

*به علت وجود آب کافی در شیر مادر بخصوص ابتدای شیر، تشنگی شیر خوار برطرف و اشتهای او نیز تحریک می شودو نیازی به دادن آب یا آب قند در 6ماه اول و قبل از شروع غذای کمکی حتی در مناطق بسیار گرم و خشک نیست. در این مناطق به جای دادن آب می توان وعده های شیر دهی را افزایش داد.

*شیر مادر به تنهایی تا یک سوم انرزی و مواد مغذی مورد نیلز کودک در سال دوم زندگی را تأمین می کند، پس بهتر است تا پایان دو سالگی از شیرمادر همراه با غذای خانواده استفاده شود.

*تغذیه با شیر مادر رابطه عاطفی بین مادر و فرزند را افزایش می دهد. تماس و توجه مادر به شیر خوار در هنگام شیر دادن اثر مطلوبی بررشد روانی و عاطفی شیرخوار دارد تا حدی که کودکان تغذیه شده با شیر مادر در دوران بلوغ نیز از امنیت روانی بیشتری برخوردار ند.

*به نوزاد نارس و کم وزنی که قادر به مکیدن پستان مادر نیست، باید شیر دوشیده شده مادرش، بویژه آغوز را با قطره چکان،قاشق چایخوری و یا حتی از طریق لوله معده خوراند. این امر به دلیل ویژگی های خاص موجود در شیر مادرانی که نوزاد نارس به دنیا می آورند منجر به پیشگیری از بروز بسیاری از بیماری های عفونی و مرگ و میر ناشی از آن که در نوزادان نارس شایع است، می شود.

*تماس پوستی مادر و نوزاد در گرم نگهداشتن و بهبود رشد و تکامل نوزادان نارس و بیمار نقش حیاتی دارد.

*به دلیل متناسب بودن نسبت کلسیم و فسفر جذب آن بهتر بوده و کمبود کلسیم کمتر به چشم می خورد.

*اسهال در آنان کمتر بوده و به سبب نوع مدفوع سوختگی ناحیه تناسلی و باسن کمتر می باشد.

*این شیر خواران کمتر دچار مشکلات دندانی میشوند.

*بهره هوشی آنها بیشتراز شیرخوارانی است که شیر مصنوعی مصرف می کنند .

مزایای مربوط به مادر

*جمع شدن و برگشت رحم به اندازه طبیعی سریع تر بوده ودرنتیجه آن دیرتر شروع شدن عادت ماهیانه به دلیل تداوم شیر دهی باعث جلوگیری از کم خونی مادر می شود.

*تغذیه انحصاری و مکرر شیرخوار با شیر مادر در شبانه روز امکان تخمک گذاری مادر را به تعویق انداخته و احتمال حاملگی های زود رس را کاهش می دهد.

*مادر به دلیل استفاده از چربی ذخیره شده در دوران بارداری زودتر وزن اضافی خود را از دست می دهد.

*احتمال ابتلا به سرطان پستان و تخمدان، شکستگی لگن، پوکی استخوان، دیابت و مولتیپل اسکلروزیس را کاهش می دهد.

*تماس های مکرر مادر با کودک موجب احساس آرامش مادر شده و سبب بهتر شدن وضع روحی و عاطفی مادر می گردد.

مزایای اقتصادی-اجتماعی شیر مادر

هزینه خرید شیر مصنوعی بسیار بالا می باشد.

کودکانی که با  شیر مادر تغذیه می شوند به دلیل کمتر بیمار شدن هزینه درمان کمتری به خانواده تحمیل می کنند.

در بیمارستان هایی که طرح هم اتاقی مادر و نوزاد اجرا می شود میزان بروز عفونت کمتر می باشد.

تغذیه با شیر مادر علاوه بر کمک به رشد و تکامل مناسب نسل آینده از خروج ارز به خارج از کشور برای ورود شیر مصنوعی جلوگیری و سبب توسعه اقتصادی کشور می شود.